Voor corona spraken we van economische winnaars en economische verliezers. De winnaars hebben zich met grote aspiraties succesvol aangepast aan de globalisering. De verliezers zijn het spiegelbeeld hiervan. Ze hebben het niet zomaar slechter, ze zitten vaak echt aan de grond. Dit beeld zag je wereldwijd. Ook in een rijk land als het onze.

De armoede van de slachtoffers betekent niet alleen een gebrek aan voldoende leefgeld. Het heeft ook geleid tot stigma, sociaal isolement en een vaak slechtere gezondheid. Tegelijkertijd kenmerkt deze groep zich door een grote afhankelijkheid van liefdadigheid en grillige werkgevers en daarmee een gebrek aan vrijheid. De vaak goedbedoelde hulp voor deze mensen maakt hen namelijk juist afhankelijk.

Met de komst van het coronavirus is deze groep fors vergroot. Hij wordt met de dag zichtbaarder. Wat nu nodig is voor een gezonde, eerlijke en solidaire samenleving na de coronacrisis zijn investeringen in het sociaal kapitaal van mensen en in het sociaal contract tussen de burger en de overheid.

Sociale crisis in Europa

Het nieuws dat voedselbanken in heel Europa steeds meer klanten krijgen, toont aan dat de sociale crisis oploopt. Er wordt in Spanje zelfs al gesproken van hongerrijen. Maar ook in Nederland is de aanloop bij voedselbanken sinds corona met 5 tot 10 procent gestegen. Dat zijn bijna 100.000 mensen. De werkloosheid in minder vitale beroepen gaat in de nabije toekomst onherroepelijk toenemen. De klap die de economie gaat krijgen wordt waarschijnlijk vergelijkbaar met die van 1929. De nationale ombudsman waarschuwt dat miljoenen mensen daardoor in financiële nood zouden kunnen komen.

De mensen in vitale beroepen zullen hun baan weliswaar behouden, maar zicht op een beter salaris is er nog niet. Dit ondanks het feit dat deze mensen tijdens de lockdown moesten doorwerken (met alle risico’s van dien) en ondanks hun staken voor gerechtigheid tot vlak voor de coronacrisis.

Basisinkomen als oplossing

Wanneer dringt het door tot de overheid dat het ondersteunen van solidariteit, het organiseren van saamhorigheid niet vanzelf gaat? Dat solidariteit maatschappelijke en financiële waardering verdient? Want wat gebeurt er straks wanneer mensen na deze coronaperiode geen nieuwe start kunnen maken met het verdienen van een eigen inkomen?

Met een onvoorwaardelijk basisinkomen (OBi) krijgt iedereen een maandelijkse betaling van de overheid. Verdien je voldoende, dan betaal je het bedrag als belasting terug. Sinds de coronacrisis zijn er weer veel petities voor het basisinkomen gestart.

Het idee slaat een nieuwe, onverwachte brug tussen links en rechts. Tussen conservatief en progressief. Het basisinkomen biedt onverwachte kansen om samen te werken aan duurzame oplossingen. Vergelijk het met het Klimaatakkoord: nood breekt wet. Men slaat de handen ineen voor een betere toekomst.

In de VS zorgden – vrij uniek – de Republikeinen samen met de Democraten voor een meerderheid voor het idee. Trump betaalde eenmalig 1.200 Amerikaanse dollar aan miljoenen burgers. Zijn felste tegenstander, Alexandra Ocasio Cortez, steunt dit en voegt hier aan toe dat een Amerikaans permanent OBi nu echt aan de orde kan zijn.

Positief effect op welzijn en gezondheid

Ja, OBi is een radicaal idee en creëert reuring. Elders blijken testen met het basisinkomen te werken. Zo ontwikkelden Indianenkinderen in Las Vegas een hoger IQ door de financiële zekerheid in hun omgeving. Meer vrouwen beginnen hun eigen bedrijfjes en doen hun hoofddoek af. Mensen wonen graag in de kou en sneeuw van Alaska omdat daar een burgerdividend is dat hen zekerheid geeft. Finland experimenteerde onlangs nog met een basisinkomen voor mensen zonder werk. Het resultaat: mensen zijn iets meer gaan werken. Ze voelen zich fitter en ervaren minder stress. Het lijkt een slimme manier om als overheid meerdere vliegen in één klap te slaan: het bevorderen van economie, welzijn én gezondheid.

In Nederland zijn er experimenten geweest met regelvrije bijstand. Ze toonden aan dat mensen in de bijstand zich in het huidige systeem gevangen voelen. Met meer vrijheid en minder controle van buitenaf kregen ze hun leven meer in eigen hand en voelden zij zich beter gesteund door de overheid. Gezien dit alles is het basisinkomen het proberen waard.

Kosten als discussiepunt

De overheid maakt in haar beleid keuzes over kosten. Wie ondersteunen we en hoe? Voor de coronacrisis, ontving circa 80 procent van alle burgers in Nederland maandelijks een bedrag van de overheid op hun rekening via een veelheid aan regelingen. Van de AOW, Wajong en WW, tot de Ziektewet, Studiefinanciering en alle toeslagen en aftrekposten in de inkomensbelasting.

In totaal keert de overheid zo in totaal jaarlijks 160 miljard euro uit aan een grote groep mensen, van arm tot rijk. Een bedrag dat alleen maar heel veel hoger is geworden sinds de overheid zich door corona genoodzaakt ziet om op vele fronten financieel bij te springen.

De maandelijkse kraan naar de burgerij staat dus al open. Alleen moet het water nu via allerlei voorwaardelijke palletjes en nippeltjes kruipen om bij de mensen te komen. Krijgen mensen onterecht een toeslag overgemaakt, dan riskeren zij huizenhoge boetes. Het basisinkomen zorgt ook voor zo’n maandelijks bedrag op de rekening van Nederlandse burgers, maar dan wel toegankelijk. Het kent geen opsmuk, ingewikkelde voorwaardes of boetes waar de al hoge schuldenlast van huishoudens verder van oploopt. Het geld is er al en wordt gewoon overgemaakt, alleen dan eerlijker en eenvoudiger. Andere toeslagen zoals de zorgtoeslag kunnen worden afgeschaft doordat het basisinkomen zorgt dat het inkomen van mensen hoog genoeg is om hier niet meer van afhankelijk te zijn.

Veerkracht bij crisis

De sociale staat van Nederland kraakte al in zijn voegen, waarschuwden Ombudsman, Nibud en gemeentes. Maar met corona komt er een heel nieuw vraagstuk op ons af: hoe gaan we om met crises? Want de Covid-19-crisis is niet de eerste crisis van de 21e eeuw en het zal niet de laatste zijn. Covid-19 is slechts een van de effecten van de te grote weerslag van de mens op de natuur en van de wereldwijde economie. En hebben we leren omgaan met dit ene virusfenomeen, dan wachten ons nog de gevolgen van de klimaatcrisis.

Het klimaat gaat hoogstwaarschijnlijk ook effect hebben op onze directe fysieke gezondheid – het gegeven dat tijdens corona de trigger was om zulke grote maatregelen te nemen. We moeten lessen trekken uit deze crisis en de financiële crisis van 2008: hoe organiseer je echte veerkracht in en na een crisis? Laten we ons daar serieus en samen over buigen.

In het grote debat over het aanpakken van crises heeft het financiële aspect van de relatie tussen burgers en overheid niet het grootste aandeel. De veerkracht van de samenleving heeft dat wel. De overheid had baat bij de medewerking van haar burgers. De samenleving doet veel meer zelf dan verwacht en kan zichzelf goed organiseren als ze zekerheid en vertrouwen van de overheid ervaart. Het belang van dit gegeven valt niet te onderschatten. Het is enorm belangrijk dat deze veerkracht behouden blijft.

Daar heb je voor nodig dat mensen zelf voor hun naasten kunnen zorgen en zich een deel van de tijd kunnen inzetten voor alle andere belangrijke dingen behalve betaald werk. Mensen moeten de ruimte voelen om naar elkaar om te zien en zichzelf mentaal en fysiek gezond te houden. Daar komt het basisinkomen als praktische oplossing bij van pas. De urgentie van deze wonderlijke tijd vraagt om dit soort nieuwe oplossingen. Het land ziet er nu weliswaar zonnig en aangeharkt uit, maar vorig jaar is het gras van het Malieveld nog platgelopen. Is die onrust onder de dekmantel van de lockdown verdwenen?  

We weten niet wat ons in deze crisis nog te wachten staat. Wel dat drastische, dure oplossingen voor problemen die zich aandienen, onder de druk van de crisis toch worden uitgevoerd. Is het probleem van het groeiende bevolking die in armoede leeft ook belangrijk genoeg? Hebben mensen het recht om in een democratisch land waardig en in vrijheid te werken en leven? Laten we de weg van het basisinkomen binnenkort ook omwille van urgentie inslaan.

Auteur: Carin Hereijgers is literatuurwetenschapper, ze heeft een eigen redactiebureau en werkt  voor  diverse organisaties, waaronder vereniging basisinkomen.

133 Gedeeld

Laat een reactie achter